Wydarzenia tygodnia

• 05.03 - Rocznica urodzin Gerardus Mercatora (1512-1594, prawdziwe nazwisko Gerard de Cremere) - flamandzkiego geografa który opracował metodę odwzorowania kuli ziemskiej na mapach, w której linie długości geograficznej są równoległe. W 1541 roku opracował globus przedstawiający Ziemię, a 10 lat później podobny - przedstawiający sferę niebieską. W 1544 roku został uznany za heretyka i skazany na więzienie - po siedmiu miesiącach zwolniony przeniósł się do Duisburga gdzie otworzył warsztat kartograficzny.
• 06.03 - Rocznica rodzin Josepha von Fraunhofera (1787-1826). W wieku 11 lat stracił rodziców i rozpoczął pracę w warsztacie produkujacym soczewki i zwierciadła. Gdy w 1801 roku warsztat zawalił się los zetknął młodego Fraunhofera z księciem elektorem Bawarii (przyszłym Maksymilianem I Józefem), który wymógł na pracodawcy umożliwienie młodemu człowiekowi studiów. Po ośmiu miesiącach studiów Fraunhofer rozpoczął pracę w Instytucie Optyki w Benediktbeuern gdzie poznał metody produkowania najwyższej jakości szkła optycznego a sam wynalazł niezwykle dokładne metody pomiaru dyspersji. W 1818 roku został dyrektorem Instytutu. Pod jego kierownictwem Bawaria wyprzedziła Anglię jako centrum produkcji prezycyjnej optyki. Jest wynalazcą refraktora achromatycznego - konstrukcji do dzisiaj wykorzystywanej w teleskopach. W 1814 roku zauważył ciemne linie w spektrum słońca (wyjaśnił powstawania linii absorpcyjnych, nadal nazywanych czasami liniami Fraunhofera, musiało zaczekać do 1859 roku i badań Kirchhoffa i Bunsena). Wynalazł również siatki dyfrakcyjne przekształcając spektroskopię w naukę ścisłą, a rozszczepiając światło Syriusza i kilku innych jasnych gwiazd odkrył, że ich spektra różnią się od słonecznego.
• 07.03 - Rocznica urodzin Henry'ego Drapera (1837-1882) pioniera astrofotografii, który jako pierwszy zarejetstrował fotograficzne spektrum Vegi a osiem lat później wykonał pierwsze zdejęcie Wielkiej Mgławicy Oriona.
• 07.03 - Rocznica urodzin Davida Fabriciusa (1564-1617) odkrywcy pierwszej gwiazdy zmiennej - Mira w konstelacji Wieloryba (Cetus). Gwiazda ta o okresi 331 dni zmienia jasność od +3.4 do +9,3^m. Drugim odkryciem, którego dokanał wraz z synem było odkrycie plam słonczenych oraz ruchu obrotowego naszej gwiazdy.
• 11.03 - Rocznica urodzin Urbaina Leverriera (1811-1877), matematyka specjalizującego się w mechanice ciał niebieskich. Analizując orbitę Urana obliczył przewidywane położenie obiektu zakłócającego i w 1846 roku, wraz z Johannem Gottfriedem Gallem (1812-1910) zlokalizował Neptuna (różnica w pozycji wynikającej z obliczeń i faktycznej wyniosła 1°). Niezależnie takie same wyliczenia przeprowadził John Couch Adams (1819-1892). Jego analizy matematyczne sugerowały istnienie planety zakłócającej orbitę Merkurego - i przez następne kilkadziesiąt lat astronomowie poszukiwali planety Wulkan... dopiero w 1915 anomalie wyjaśnił Einstein i jego ogólna teoria względności.

Patrząc w kosmos:

Ponieważ Księżyc w tym tygodniu jest wciąż w miarę ciemny warto wykorzystać okazję i ciemne niebo do obserwacji odleglejszych obiektów na niebie. W rocznicę urodzin Georga Abella warto spróbować zobaczyć jedną ze skatalogowanych przez niego gromad galaktyk - Abell 426. Zlokalizowana jest ona 2 stopnie na wschód od gwiazdy Algol w konstelacji Perseusza i zawiera 233 galaktyki na obszarze kilku stopni. Niestety najjaśniejsza z nich to NGC 1275 o jasności zaledwie +11.6^m - co prawda bywa obserwowana już w teleskopach o średnicy 150mm, jednak by zobaczyć więcej galaktyk konieczne jest wykorzystanie większego teleskopu. Z drugiej strony, jeżeli zobaczysz chociaż jedną to właśnie sięgnąłęś wzrokiem 200 000 000 lat świetlnych wgłąb kosmosu. NGC 1275 jest silnym źródłem radiowym i obecnie uważa się, że są to dwie galaktyki w trakcie zderzania się.

Wybrane gromady kuliste i otwarte:

• Na północny wchód od Delty Canis Majoris możesz odszukać NGC 2354 - otwartą gromadę o jasności -6.5^m. Nawet niewielki teleskop wyodrębni około 50 gwiazd, jednak poniewaź gromada ta nie ma wyraźnego rdzenia, możesz mieć kłopoty z jej odnalezieniem.
• Korzystając z ciemnego nieba, warto odszukać kolejną otwartą gromadę - M93. Zaczynając od łatwych do odnalezienia gwiazd Kastora i Polluxa w Bliźniętach skieruj się na południe, aż odnajdziesz Procjona, i dalej, prawie dokłądnie drugie tyle, aż do Xi Puppis. Gdy już odnajdziesz Xi Puppis przenieś wzrok ok 2 stopni na północny zachód. Dojrzysz tu mniej więcej prostokątny rozjaśniony obszar, z kilkoma wyróżniającymi się gwiazdami - to właśnie M93 (7h 38m 39s, 113d 32.7'). Po raz pierwszy skatalogowana w 1781 roku przez Charlesa Messiera gromada ta skupia ponad 80 gwiazd. Przy odległości 3500 lat świetlnych jest widoczna już w lornetkach. Nieduży teleskop pozwala dostrzec poszczególne gwiazdy gromady. Najjaśniejsze z gwiazd są jasne i niebieskie, i - jak na gwiazdy - młode, mając zaledwie ok 1 mln lat.
• Poniżej widocznej na południu konstelacji Jednorożca (Monoceros) odnajdziesz gwiazdozbiór Rufy (Puppis). Kierując się ok 6 stopni na południe od α Jednorożca z łatwościś odnajdziesz gromady kuliste M46 (RA - 7h 41m 40s Dec -14 deg 49min) i M47 (RA - 7h 36m 35s Dec -14 deg 30min). W M46 być może uda ci się dostrzec mgławicę planetarną NGC 2438. Mgławica ta leży w połowie drogi do M46 i ma jasność 10.8^m. Została odkryta i skatalogowana przez Williama Herschela w 1786 roku. M46 zawiera ponad 10 razy więcej gwiazd od M47 jednak jest także trzykrotnie bardziej oddalona. Ciekawostką historyczną jest fakt, że M47 została odkryta trzykrotnie. Po raz pierwszy skatalogował ją Giovanni Batista Hodierna w połowie XV wieku - jednak dziennik jego obserwacji zaginął i został odnaleziony dopiero w 1984 roku. Następnie w 1771 roku został skatalogowany przez Charlesa Messiera - jednak do jego katalogu wkradł się błąd - Messier podał deklinację jako północną (dopiero Oswald Thomas w 1934 roku skojarzył brakujący obiekt w katalogu Messiera, błąd i faktyczny obiekt na niebie). W efekcie William Herschel w 1785 roku jako trzeci stał się odkrywcą tego samego obiektu. Około jednego stopnia na północy wschód of M47 leżą gromady NGC 2423 i NGC 2414.

Wybrane mgławice

• Innym ciekawym obiektem, który masz szansę zobaczyć przy dobrej widoczności i ciemnym niebie jest Płomienna Mgławica - NGC 2024 - w gwiazdozbiorze Oriona. Aby ją odnaleźć skieruj teleskop na najbardziej wschodnią z gwiazd w pasie Oriona. Następnie wykorzystując średnie powiększenie skieruj teleskop w kierunku wschodnim o około średnicę księżyca. Przy ciemnym niebie znjadziesz tu duży obszar mgławic poprzecinanych ciemnymi mgławicami absorbcyjnymi. W tym samym polu widzenia znajduje się jedna z najsłynniejszych - ciemna mgławica "Koński Łeb". Jednak by ją dojrzeć trzeba dużego teleskopu, dobrej widoczności i sporo cierpliwości. Znajdziesz ją w mgławicy IC 434 widocznej na południe od Zeta Orionis. Mgławica ta ma wyraźniejszą wschodnią krawędź, natomiast jej zachodnia nie jest tak wyraźna. W samym środku wschodniej krawędzi być może dojrzysz przy dużym powiększeniu ciemną plamę - to właśnie słynna ciemna mgławica Bernarda, B33, Koński Łeb. Jej kształt najlepiej oddają astrofotografie, choć w dobrych warunkach bywa obserwowana za pomocą teleskopów o średnicy 150mm.

Wybrane gwiazdy (zmienne, wielokrotne):

Przyjrzyjmy się bliżej Bliźniętom. Castor jest gwiazdą wielokrotną. Dwa główne składniki (Castor A o jasności 2,0^m i Castor B - 2.8^m) są oddalone od siebie o 3 sekundy łuku i tworzą rzeczywisty układ podwójny o okresie obrotu ok 500 lat. Jednak to nie wszystko, badania spektroskopowe pokazują, że zarówno składnik A jak i B same są w rzeczywistości układami podwójnymi. Ponadto Kastor ma jeszcze jednego towarzysza - w odległości ok. 73 sekund znaleźć można słaby układ zaćmieniowy (typu Algola), o amplitudzie 8,6-9,1 mag, z okresem ok. 0,8 doby.

zeta Gem to klasyczna cefeida o okresie ok. 10 dób i amplitudzie ok. 3,7 - 4,2^m. Położona w centralnej części gwiazdozbioru świetnie nadaje się do obserwacji w lutym/marcu, będąc wysoko na niebie. Jeśli spojrzeć na nią niewielkim sprzętem, to w odległości niecałych 100 sekund łuku wypatrzeć można towarzyszkę cefeidy - gwiazdę 8^m. Fizyczne powiązanie tych dwóch gwiazd nie zostało jeszcze potwierdzone. Sama cefeida odległa jest od nas o 815 lat świetlnych.

eta Gem to gwiazda zmienna półregularna i jednocześnie zaćmieniowa. Leży w połowie odległości między Aldebaranem i Polluksem. Jest to układ spektroskopowo podwójny. Składnik główny, czerwony olobrzym, jest zmienną półregularną z okresem ok. 233 dób. Zaćmieniowa ma okres 2984 dób. Układ ten jest odległy od nas o 250 lat świetlnych.

Na zachód od oglądanych wcześniej gromad M36 i M38 postaraj się odnaleźć gwiazdę AE Aur (Woźnicy) i towarzyszącą jej nizbyt jasną mgławicę refleksyjną IC405. AE jest gwiazdą zmienną znajdującą się w odległości 1600 lat świetlnych o jasności ok +6^m. Jej wyjątkowość wynika z faktu, że jest ona uciekinierem z mgławicy Oriona a ponadto młodą gwiazdą typu INA o jeszcze niustabilizowanej reakcji termojądrowej w jądrze. Mniej więcej 2,7 mln lat temu AE opuściła swoje gniazdo i aktualnie pędzi przed siebie z prędkością 130 km/sek. Struktura mgławicy IC405 została naruszona przez pędzącą gwiazdę, a wysoce energetyczne promieniowanie, które emituje uciekinier pozwala dostrzec pył i gaz w tym rejonie - razem stanowiąc ciekawy obiekt do obserwacji za pomocą średnich teleskopów - znany pod nazwą "płonącej gwiazdy" (RA: 5h16m 5s Dec: +34 27' 49").

Deszcze meteorów

W tym tygodniu maksima osiągają następujące roje:

• Ro Leonidy (Rho Leonids), również w kostelacji Lwa, osiąga maksimum w nocy 3/4 marca. Niestety jest to słaby rój - do tej pory wykryty jedynie w badaniach radarowych i potwierdzony pięcioma zjawiskami zarejestrowanymi fotograficznie w okresie o 1937 do 1954 roku.
• Pi Virginidy (Pi Virginids) - osiąga maksimum między 3 a 9 marca, dając ok 2-5 zjawisk na godzinę. Rój ten po raz pierwszy opisał Cuno Hoffmeister w 1948 roku.
• Na koniec tygodnia przypada maksimum roju Leonidów-Ursydów - jeżeli uda Ci się zarejestrować meteor do niego należący to masz dużo szczęścia - jedyne potwierdzone obserwacje pochodzą z obserwacji fotograficznych z lat 50. XX wieku. W sumie zarejestrowano do tej pory całe siedem meteorów podczas badań prowadzonych w USA i Czechosłowacji. Jego istnienie zostało potwierdzone w badaniach radiowych Zdenka Sekaniny w latach 60.