Niebo nad naszymi głowami

Jak obserwować niebo?

Różne obiekty widoczne na niebie wymagają różnych narzędzi i technik obserwacyjnych. Do obserwacji gwiazd i meteorytów wystarczy w miarę ciemne miejsce oraz chęć spojrzenia w górę. Na pierwsze spotkanie z Księżycem czy Jowiszem i jego czterema księżycami galileańskimi przygotujemy dobrą lornetkę zamocowaną na statywie. Dokładniejsza jednak eksploracja coraz dalszych obiektów wymaga zastosowania teleskopów, najlepiej ustawionych w miejscu oddalonym od świateł miasta, znajomości nieba oraz umiejętności właściwego patrzenia. Mgławice planetarne, niektóre gromady kuliste i ciemne galaktyki wymagają nocnej adaptacji oczu - czyli okresu, podczas którego nie patrzymy na jasne światła oraz nauczenia się obserwacji 'odwrócony wzrokiem'. Gdy patrzymy na wprost światło pada na tę część siatkówki, która odpowiedzialna jest za widzenie barw. Niestety, te komórki są mało czułe i nie wychwutują obrazu mgławic. Dlatego, by dojrzeć delikatną poświatę mgławicy należy spojrzeć w bok, tak by obraz padł na tę część siatkówki, gdzie przeważają pręciki - komórki bardzo czułe, choć nie rejestrujące barwy.

Siatkówka (retina) jest cienką błoną o grubości 0,15 - 0,18 mm a wyściełającą w dwóch trzecich tylną powierzchnię naczyniówki. Tylna część siatkówki zawiera komórki nerwowe i jest światłoczuła natomiast jej część przednia rzęskowa i tęczówkowa, jest niewrażliwa na bodźce świetlne. Siatkówka jest złożonym narządem nerwowym służącym do przetwarzania bodźców świetlnych w bodźce nerwowe i przesyłania ich do ośrodka wzroku znajdującego się w korze mózgowej. Siatkówka składa się z dziesięciu warstw, z których najgłębszą przylegającą do twardówki, jest warstwa komórek barwnikowych pochłaniających padające światła. Kolejną warstwę stanowią komórki wzrokowe pręcikonośne (pręciki, bacilli) i czopkonośne (czopki, coni) będące właściwymi receptorami światła. Pręciki odróżniają światło od ciemności natomiast czopki umożliwiają wyraźne widzenie i rozpoznawanie barw.

W pobliżu tylnego bieguna gałki ocznej znajduje się najważniejszy obszar siatkówki zwany dołkiem środkowym lub plamką żółtą (komórki siatkówki leżące w tym obszarze zawierają żółty barwnik) będący miejscem o największym skupieniu czopków i z tego powodu cechuje się największą wrażliwością na barwy i światło. W dołku środkowym znajdują się wyłącznie czopki, na jego obwodzie występują w niewielkiej liczbie pręciki. Im bliżej skraju siatkówki tym bardziej maleje liczba czopków na jednostkę powierzchni, a rośnie liczba pręcików. Obszar, w którym nerw wzrokowy wychodzi z gałki ocznej pozbawiony jest komórek światłoczułych i stanowi tzw. ślepą plamkę. W tej okolicy znajduje się także miejsce gdzie do wnętrza gałki ocznej wchodzi żyła i tętnica. Ogólna liczba komórek czopkowych wynosi około 7 mln., a pręcikowych około 130 mln. zaś nerw wzrokowy zawiera jedynie około 1,2 mln włókien nerwowych.